مقدمه سیگار کشیدن یکی از مهمترین معضلات بهداشتی در جوامع مختلف بهشمار میرود که سالانه جان میلیونها نفر را در سراسر جهان تهدید میکند. در این میان، افزایش روند سیگار کشیدن در میان نوجوانان نگرانکنندهتر است؛ چراکه نوجوانان در دورهای حساس از رشد جسمی و روانی قرار دارند. آشنایی با علل مختلفی که منجر به گرایش نوجوانان به سیگار میشود، میتواند گامی مهم در جهت کاهش شیوع این رفتار پرخطر باشد. در این مقاله به بررسی عوامل گوناگون موثر بر سیگار کشیدن نوجوانان پرداخته میشود.
-
عوامل فردی: یکی از مهمترین عوامل در گرایش نوجوانان به سیگار، ویژگیهای شخصیتی و روانی آنهاست. نوجوانان بهدلیل تغییرات هورمونی و روانی دوران بلوغ، معمولاً بیشتر در معرض رفتارهای پرخطر قرار میگیرند. ویژگیهایی چون کمرویی، اضطراب اجتماعی، کمبود اعتماد بهنفس، یا نیاز به اثبات استقلال میتواند زمینهساز مصرف سیگار باشد. برخی نوجوانان سیگار را بهعنوان ابزاری برای تخلیه هیجانات یا مقابله با استرس میبینند. همچنین، حس کنجکاوی و تمایل به تجربههای جدید نیز از انگیزههای شایع آغاز مصرف سیگار در نوجوانی است.
-
عوامل خانوادگی :خانواده بهعنوان نخستین نهاد اجتماعی که فرد در آن رشد میکند، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری رفتارها و نگرشهای نوجوان دارد. در خانوادههایی که یکی از والدین یا هر دو سیگار میکشند، احتمال گرایش نوجوان به این رفتار افزایش مییابد. نوجوانان رفتارهای والدین را الگو قرار میدهند و اگر پدر یا مادر سیگاری باشند، احتمالاً آن را رفتاری عادی تلقی میکنند. همچنین، نبود ارتباط عاطفی مؤثر در خانواده، بیتوجهی والدین، طلاق یا اختلافات خانوادگی میتواند نوجوان را به سمت رفتارهای پرخطر از جمله سیگار کشیدن سوق دهد.
-
عوامل اجتماعی و فرهنگی: فرهنگ و ارزشهای اجتماعی حاکم بر یک جامعه نیز در گرایش نوجوانان به سیگار تأثیرگذار است. در جوامعی که مصرف دخانیات بهعنوان رفتاری قابلقبول تلقی میشود یا تبلیغات غیرمستقیم آن در فیلمها و سریالها رواج دارد، نوجوانان بیشتر در معرض ترغیب قرار میگیرند. گاهی نیز سیگار کشیدن در برخی گروههای اجتماعی بهعنوان نشانهای از بزرگ شدن، قدرت یا جذابیت تلقی میشود و نوجوان برای پذیرفتهشدن در این گروهها ممکن است به مصرف سیگار روی بیاورد.
-
تأثیر رسانهها: نقش رسانهها، بهویژه شبکههای اجتماعی، در شکلدهی به رفتارها و نگرشهای نوجوانان انکارناپذیر است. نوجوانان ساعتهای زیادی را در فضای مجازی میگذرانند و تحت تأثیر شخصیتهای محبوب، اینفلوئنسرها، فیلمها و تبلیغات قرار میگیرند. نمایش سیگار کشیدن در فیلمها یا کلیپهای شبکههای اجتماعی، حتی بدون نیت تبلیغ، میتواند تصویر مثبتی از سیگار در ذهن نوجوان ایجاد کند. بهعلاوه، برخی تبلیغات پنهان محصولات دخانی که از طریق تکنیکهای بازاریابی صورت میگیرند، نوجوانان را بهصورت غیرمستقیم به مصرف ترغیب میکنند.
-
فشار همسالان: همسالان نقش بزرگی در شکلگیری هویت نوجوان دارند. نوجوانان اغلب برای پذیرفتهشدن در جمع دوستان یا جلب توجه دیگران، به انجام رفتارهایی روی میآورند که خودشان ممکن است در ابتدا نسبت به آن تمایلی نداشته باشند. سیگار کشیدن یکی از این رفتارهاست که ممکن است از طریق تقلید از دوستان سیگاری یا تحت فشار آنها آغاز شود. احساس ترس از طرد شدن یا تمایل به تعلق داشتن به گروه، نوجوان را وادار به پذیرش رفتارهای پرخطر میکند.
-
نقش مشکلات روانی :نوجوانانی که از مشکلات روانی مانند افسردگی، اضطراب، استرس شدید یا اختلالات رفتاری رنج میبرند، بیشتر در معرض مصرف سیگار قرار دارند. سیگار برای برخی نوجوانان، وسیلهای برای فرار از مشکلات روحی یا کسب آرامش موقتی است. تحقیقات نشان دادهاند که ارتباط مستقیمی میان میزان اضطراب و افسردگی نوجوانان و تمایل آنها به مصرف سیگار وجود دارد. در بسیاری از موارد، درمان نکردن بهموقع اختلالات روانی میتواند به افزایش وابستگی به نیکوتین منجر شود.
-
تأثیر وضعیت اقتصادی: وضعیت اقتصادی خانواده و سطح رفاه نیز میتواند در تصمیم نوجوان برای سیگار کشیدن مؤثر باشد. در خانوادههای کمدرآمد که نظارت کافی بر رفتار نوجوانان وجود ندارد یا امکان دسترسی به خدمات مشاورهای محدود است، احتمال گرایش به سیگار بیشتر میشود. از سوی دیگر، در خانوادههای ثروتمند نیز اگر نظارت صحیح وجود نداشته باشد، نوجوان ممکن است با دسترسی آسان به منابع مالی، سیگار را بهراحتی تهیه کرده و مصرف کند. بنابراین، وضعیت اقتصادی بهتنهایی عامل قطعی نیست، بلکه نحوه تربیت و میزان نظارت والدین اهمیت بیشتری دارد.
-
پیامدهای سیگار کشیدن در نوجوانی:شروع سیگار کشیدن در دوران نوجوانی میتواند پیامدهای جدی و بلندمدتی بهدنبال داشته باشد. از جمله این پیامدها میتوان به وابستگی زودهنگام به نیکوتین، افزایش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی، ریوی و سرطان، کاهش عملکرد تحصیلی، بروز مشکلات رفتاری و افزایش احتمال گرایش به سایر مواد مخدر اشاره کرد. همچنین نوجوانانی که در این سن سیگار را شروع میکنند، در بزرگسالی ترک آن برایشان بسیار دشوارتر خواهد بود.
-
راهکارهای پیشگیری برای پیشگیری از سیگار کشیدن در میان نوجوانان، باید اقدامات چندجانبهای صورت گیرد:
-
آموزش مهارتهای زندگی به نوجوانان، بهویژه مهارت نه گفتن.
-
افزایش آگاهی خانوادهها درباره مضرات سیگار و نحوه برخورد با فرزندان.
-
وضع قوانین سختگیرانه برای فروش سیگار به افراد زیر سن قانونی.
-
استفاده از رسانهها برای ترویج سبک زندگی سالم و نمایش مضرات واقعی سیگار.
-
ایجاد مشاورههای روانی در مدارس برای شناسایی و حمایت از نوجوانان در معرض خطر.